OSOBLIWOŚCI ROZTOCZA - Szczebrzeszyn

Szczebrzeszyn jest najstarszym miastem na Zamojszczyźnie i może pochwalić się bogatą historią. Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od prawosławnego imienia Szczebrzesz. W X i XI w. znajdowało się tu grodzisko, wchodzące w skład Grodów Czerwieńskich.Tędy wiódł szlak handlowy łączący Kijów, Czerwień, Sandomierz z Krakowem. Pierwsze wzmianki o Szczebrzeszynie pochodzą z 1352 r., kiedy istniał tu gród warowny. Kazimierz Wielki założył tu obóz podczas wojny z Litwą. Od 1366 r. tereny te przyłą-czono do Polski. Najlepsze lata Szczebrzeszyna przypadają na okres, gdy władał nim Dymitr z Goraja, zaufany trzech kolejnych królów: Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego i Władysła-wa Jagiełły.

W IIpołowie XVI w. Szczebrzeszyn przeszedł na własność magnackiego rodu z Wielkopolski, Górków. Ówczesny właściciel Andrzej Górka był kalwinem i przekształcił miasto w prężny ośrodek reformacji. Za jego panowania nastąpiło przekształcenie kościoła katolickiego na zbór kalwiński przy którym utworzono szkołę.

Od 1593 r. miasto wchodzi w skład Ordynacji Zamojskiej i zaczyna tracić na znaczeniu na rzecz prężnie rozwijającego się Zamościa. Stagnacja miasta trwa aż do XIX wieku. Próbą podniesienia rangi Szczebrzeszyna było przeniesienie w roku 1811 z Zamościa szkół kontynuujących tradycje Akademii Zamojskiej. Niestety z uwagi na patriotyczne wystąpienia profesorów i uczniów, władze carskie w 1852 r. podjęły decyzję o ich zamknięciu.

Największy dramat w historii miasto przeżyło podczas II Wojny Światowej. Wymordowano miejscowych Żydów, którzy stanowili około 40 % mieszkańców, a Polaków wysiedlono. W mieście i okolicach utworzono powiat niemiecki. Pewne ożywienie miasta nastąpiło po zakończeniu działań wojennych, powstały nowe osiedla i zakłady przemysłowe.

Dymitr z Goraja herbu Korczak (1330 -1400)

Znany także jako Dymitr z Klecia. Wywodził się z rodu Korczaków, bojarów ruskich.Wykazywał duże zdolności polityczne. Przebywał na dworze królewskim w Krakowie. Król Kazimierz Wielki w 1364 r. powierzył mu stanowisko podskarbiego ko-ronnego i zarząd żupami solnymi. Za udział w wyprawie przeciw Litwinom, otrzymał (w latach 1377-78) w nagrodę od Ludwika Węgierskiego, Goraj i Kraśnik z przyległymi włościami oraz Szczebrzeszyn wraz z całym powiatem. W 1386 r. Jagiełło wysłał Dymitra z Goraja jako posła do Prus w celu zaproszenia wielkiego mistrza krzyżackiego Zollera na swój ślub Jadwigą. W 1388 r. Władysław Jagiełło już jako król Polski, w dokumencie Dominium Scebresinum potwierdził nadania Ludwika na rzecz Dymitra, czyniąc Szczebrzeszyn wraz z całym powiatem wyłączną jego własnością. Dzięki nadaniom trzech kolejnych królów Polski i ożenkowi z Beatą, posiadłości Dymitra z Goraja stały się jednym z największych w Polsce latyfundiów magnackich w XIV wieku. Granice posiadłości dochodziły na południu do rzeki San, a na Zachodzie do Wisły. Dymitr z Goraja piastował wysoki urząd marszałka dworu króla Władysława Jegiełły w Krakowie.

Józef Brandt (1841-191)

Artysta malarz. Urodził się w Szczebrzeszynie. Studia artystyczne podjął w 1862 r. w Monachium, w pracowniach znanych batalistów Adama Franza Teodora Horschelta i Karola von Pilotyzego. Prowadził prywatną szkołę malarstwa w Monachium. Przeszło przez nią wielu znanych i cenionych malarzy: Fałat, Ajdukiewicz, Rosen, Kossak, Wyczółkowski, Łoś, Kowalski, Wolski, Szymanowski, Chełmoński i inni. W 1873 r. otrzymał medal cesarza Franciszka Józefa, w 1875 r. został wybrany członkiem Berlińskiej Akademii Sztuki, w 1878 r. mianowano go profesorem honorowym Akademii Bawarskiej. Pracownia Brandta stała się ważnym ośrodkiem krzewienia polskości na emigracji. Tworzył głównie kompozycje batalistyczne osnute na tle walk kozackotatarskich i wojen szwedzkich XVII wieku, m.in.: "Karol Chodkiewicz pod Chocimiem", Stefan Czarnecki pod Kołdyngą ", " Odsiecz Wiednia", "Konfederaci Barscy" "Potyczka", "Przeprawa przez Dniestr" "Wyjazd z Wilna Jana III z Marysieńką", "Bogurodzica ". Zaliczany jest do najwybitniejszych polskich malarzy XIX wieku.

Zygmunt Klukowski (1885-1959)

Doktor medycyny, społecznik, pedagog, historyk, znawca i miłośnik zabytków regionu. Pisarz-kronikarz i wydawca.
W okresie okupacji działał w ruchu oporu AK pod ps.;
"Podwiński", gromadził materiały do przyszłych książek, które wydał po wojnie. Pod jego redakcją zostały wydane 4 tomy materiałów do dziejów Zamojszczyzny w latach wojny 1939-44.
W 1958 r. wydał " Dziennik z lat okupacji", dokument zbrodni niemieckich na Zamojszczyźnie. Koronny świadek oskarżenia zbrodniarzy hitlerowskich w Norymberdze. Po wojnie należał do podziemia akowskiego, występował pod ps. " Satyr "Dwukrotnie aresztowany przez władze komunistyczne i skazany na więzienie w 1950 i 52 r. Rehabilitowany po 1956 r. został dyrektorem miejscowego szpitala. W 1957 r. otrzymał wojewódzką nagrodę za cało-kształt działalności naukowej i społecznej. W 1958 r. uhonorowany Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzeni Polski. Przed śmiercią otrzymał najwyższe odznaczenie bibliofilskie Wielką Wstęgę Orderu Białego Kruka.